Tsunami Nedir, Nasıl Oluşur? Belirtileri ve Türkiye'de Tsunami

Tsunami, deniz tabanının ya da deniz suyunun büyük bir hacminin aniden yer değiştirmesiyle oluşan, çok uzun dalga boylu deniz dalgalarıdır. Kelime Japonca "liman dalgası" anlamına gelir. Açık denizde fark edilmeyecek kadar alçak olan tsunami dalgaları, kıyıya yaklaştıkça yükselerek yıkıcı hale gelir.

Tsunami nasıl oluşur?

Tsunamilerin en sık nedeni deniz altında meydana gelen büyük depremlerdir. Özellikle bir levhanın diğerinin altına daldığı dalma-batma zonlarında oluşan depremler deniz tabanını dikey olarak hareket ettirir ve üzerindeki su kütlesini yerinden oynatır. Bunun dışında deniz altı heyelanları, volkanik patlamalar ve çok nadiren göktaşı çarpmaları da tsunamiye yol açabilir.

Açık denizde tsunami dalgaları saatte yüzlerce kilometre hızla ilerleyebilir ama yükseklikleri çoğu zaman bir metreyi bulmaz; bir gemideki kişi fark etmeyebilir. Kıyıya yaklaştıkça su sığlaşır, dalga yavaşlar ve yükselir.

Tsunaminin belirtileri

• Güçlü ya da uzun süren bir deprem: Kıyıdaysanız ve ayakta durmakta zorlandığınız bir sarsıntı hissettiyseniz tsunami ihtimalini düşünün.
• Denizin aniden çekilmesi: Deniz normalden çok daha fazla geri çekilir, deniz tabanı görünür. Bu, dalganın yaklaştığının işaretidir; çekilen suyu izlemeye gitmeyin.
• Denizden gelen gürültü: Yaklaşan dalga bazen tren ya da jet sesine benzer bir uğultu çıkarır.

Tsunami sırasında ne yapmalı?

• Resmî uyarıyı beklemeden hemen yüksek bir yere ya da kıyıdan içeriye doğru uzaklaşın.
• Yürüyerek gidin; trafik sıkışıklığı araçla kaçmayı zorlaştırabilir.
• Yüksek yere ulaşamıyorsanız sağlam, çok katlı bir binanın üst katlarına çıkın.
• Tsunami tek bir dalga değildir; ilk dalgadan sonra saatlerce yeni dalgalar gelebilir. Yetkililer güvenli demeden kıyıya dönmeyin.

Tarihin en büyük tsunamileri

• 26 Aralık 2004 Hint Okyanusu: Sumatra açıklarındaki 9,1 büyüklüğündeki deprem, Endonezya, Sri Lanka, Hindistan ve Tayland başta olmak üzere 15 ülkede 227 binden fazla kişinin ölümüne yol açtı (UNESCO).
• 11 Mart 2011 Japonya: 9,0–9,1 büyüklüğündeki Doğu Japonya depremi, bazı yerlerde onlarca metreye ulaşan dalgalar oluşturdu ve Fukuşima nükleer santralinde kazaya neden oldu. Ayrıntılar için Japonya depremleri yazımıza bakabilirsiniz.

Türkiye'de tsunami olur mu?

Evet. Türkiye'nin Marmara, Ege, Akdeniz ve Karadeniz kıyıları tarih boyunca tsunamilerden etkilendi; araştırmalar Türkiye ve yakın çevresinde son 3.000 yılda 90'dan fazla tsunami yaşandığını gösteriyor. Ancak bu tsunamiler okyanuslardaki dev dalgalar kadar büyük değildir. Yakın dönemde 30 Ekim 2020'deki Seferihisar açıkları depreminden sonra İzmir'in Sığacık kıyılarında deniz taşkını yaşandı. Kandilli Rasathanesi, Türkiye ve çevresindeki denizleri izleyen bir tsunami uyarı merkezi işletiyor.

Sık Sorulan Sorular

Tsunami nasıl anlaşılır?

Kıyıda güçlü bir deprem hissedilmesi, denizin aniden ve alışılmadık şekilde çekilmesi ve denizden gelen uğultu tsunaminin başlıca belirtileridir.

Tsunami kaç metre olabilir?

Açık denizde genellikle bir metrenin altındadır, ancak kıyıya ulaştığında büyük tsunamilerde onlarca metreye çıkabilir. 2011 Japonya tsunamisinde bazı yerlerde dalga yüksekliği onlarca metreyi buldu.

Türkiye'de tsunami riski var mı?

Var. Marmara, Ege, Akdeniz ve Karadeniz kıyıları tarihte tsunamilerden etkilendi. 2020 İzmir depreminden sonra Sığacık'ta deniz taşkını yaşandı.