Deprem Nedir, Nasıl Oluşur? Levhalar, Faylar ve Dalgalar

Deprem, yer kabuğunda biriken gerilmenin aniden boşalması ve bu sırada açığa çıkan enerjinin dalgalar halinde yayılarak yeryüzünü sarsmasıdır. Depremlerin büyük çoğunluğu tektonik levhaların hareketiyle ilgilidir.

Tektonik levhalar

Yer kabuğu ve üst mantonun katı kısmı, tektonik levha denilen büyük parçalara ayrılmıştır. Bu levhalar, altlarındaki daha sıcak ve yavaşça akabilen katman üzerinde yılda birkaç santimetre hızla hareket eder. Levhalar birbirinden uzaklaşabilir, birbirine çarpabilir ya da yan yana kayabilir. Depremlerin büyük kısmı bu levha sınırlarında meydana gelir.

Fay nedir?

Fay, yer kabuğundaki kırık boyunca iki kaya bloğunun birbirine göre hareket ettiği yüzeydir. Faylar hareket yönlerine göre üç ana türe ayrılır (iki hareketin bir arada görüldüğü faylara verev ya da oblik atımlı fay denir):

• Normal fay: Kabuğun gerildiği bölgelerde görülür; bir blok diğerine göre aşağı kayar. Batı Anadolu'daki çöküntü havzaları bu faylarla sınırlanır.
• Ters (bindirme) fay: Kabuğun sıkıştığı bölgelerde görülür; bir blok diğerinin üzerine çıkar. Dünyanın en büyük depremleri dalma-batma zonlarındaki bindirme faylarında olur.
• Doğrultu atımlı fay: Bloklar yatay olarak yan yana kayar. Kuzey ve Doğu Anadolu fayları ile ABD'deki San Andreas Fayı bu türdendir.

Deprem nasıl oluşur?

Fayın iki yakası sürtünme nedeniyle birbirine kilitlenir. Levhalar hareket etmeye devam ettikçe kayalar esner ve fayda gerilme birikir. Bu gerilme kayaların dayanımını aştığında fay aniden kırılır ve kayar; biriken enerji bir anda açığa çıkar. Buna elastik geri sekme denir. Kırılmanın başladığı noktaya odak, odağın yeryüzündeki izdüşümüne dış merkez (episantr) denir. Bu terimleri deprem terimleri yazımızda ayrıntılı açıkladık.

Deprem dalgaları

Açığa çıkan enerji dalgalar halinde yayılır:

• P dalgaları: En hızlı dalgalardır ve ilk ulaşanlardır. Genellikle kısa, sert bir sarsıntı olarak hissedilir.
• S dalgaları: P dalgalarından sonra gelir ve daha güçlü bir sallantı yaratır.
• Yüzey dalgaları: Yeryüzü boyunca ilerler, en yavaş ama genellikle en yıkıcı dalgalardır.

Levha sınırı dışında deprem olur mu?

Evet. Levhaların iç kısımlarında da eski fay zonları yeniden hareket edebilir. Ayrıca yanardağ etkinliği, maden çalışmaları ve büyük barajlar gibi nedenlerle de küçük depremler oluşabilir. Ancak büyük ve yıkıcı depremlerin çoğu levha sınırlarında görülür. Dünyanın başlıca fay sistemleri için dünyanın en büyük fay hatları yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Deprem neden olur?

Depremler, tektonik levhaların hareketiyle faylarda biriken gerilmenin aniden boşalması sonucu oluşur. Fay kırılıp kaydığında açığa çıkan enerji dalgalar halinde yayılır ve yeri sarsar.

Fay çeşitleri nelerdir?

Faylar hareket yönlerine göre normal fay, ters (bindirme) fay ve doğrultu atımlı fay olmak üzere üç ana türe ayrılır; iki hareketin birlikte görüldüğü faylara verev (oblik) atımlı fay denir.

Depremde ilk hissedilen dalga hangisi?

İlk ulaşan dalgalar en hızlı yayılan P dalgalarıdır. Ardından daha güçlü sallantı yaratan S dalgaları ve yüzey dalgaları gelir.